False Friends
1 Anyone can claim to be your friend, but some people are friends in name only. 2 The grief caused when a close friendship turns sour is as bad as death. 3 This evil impulse we have! Why was it ever formed? How did it manage to cover the earth with deceit? 4 Some people will be your friend as long as things are going well, but they will turn against you when trouble comes. 5 A real friend will help you against your enemies and protect you in the fight. 6 Never forget such companions in battle; share the results of your victory with them.
Caution in Taking Advice
7 Anyone can give advice, but some people do so only in their own interest. 8 Be careful when somebody offers you advice. Find out first what his interest in the matter is, because you can be sure that he is thinking primarily of himself. Why should he come out on top instead of you? 9 He will assure you that things look good, and then stand back to watch what happens to you.
10 Don't ask advice of anyone who doesn't trust you, and don't give advice to anyone who is jealous of you.
11 Don't ask a woman for advice about a rival of hers,
a coward about war,
a merchant about a bargain,
a buyer about selling,
a stingy person about gratitude,
a cruel person about kindness,
a lazy person about work,
a casual worker about finishing a job,
a lazy slave about a difficult task.
Pay no attention to any advice they may give.
12 Instead, rely on someone who is religious and known to keep the Lord's commands, someone who is sympathetic with you, who will be sorry to see you fail. 13 And trust your own judgment; no one's advice is more reliable. 14 Sometimes your own intuition can tell you more than seven watchmen on a high tower. 15 Above all, pray to the Most High that he will show you the right thing to do.
Wisdom and Confidence
16 Planning and thought lie behind everything that is done. 17-18 The mind concerns itself with four things: these are good and evil, life and death. They all begin in the mind, but the tongue is their absolute ruler.
19 Someone may have the ability to teach, but still not be of much use to himself. 20 He may be clever with words, but end up starving because people hate him. 21 This may happen if he doesn't have good sense, if the Lord has not given him tact. 22 Someone may consider himself wise and let you know that he is certain about what he knows. 23 Anyone who really is wise will be the teacher of his people, and they can be certain that what he teaches is the truth. 24 Everyone will praise such a person and speak of him as fortunate. 25 A person's life has only a limited number of days, but the life of Israel cannot be measured in days at all. 26 The wise will win the confidence of others, and will be remembered forever.
Controlling the Appetite
27 My child, as you go through life, keep your appetite under control, and don't eat anything that you know is bad for you. 28 All food doesn't agree with everyone, and everyone doesn't like the same kinds of food. 29 Don't feel that you just have to have all sorts of fancy food, and don't be a glutton over any food. 30 If you eat too much, you'll get sick; if you do it all the time, you'll always have stomach trouble. 31 Gluttony has been the death of many people. Avoid it and live longer.
Fałszywi przyjaciele
1 Każdy przyjaciel powie, że jest przyjacielem,
lecz bywa przyjaciel tylko z nazwy.
2 Czy nie rodzi się ból podobny do śmierci,
gdy towarzysz i przyjaciel zmienia się we wroga?
3 O złośliwa myśli, skąd wypłynęłaś,
że chcesz pokryć całą ziemię podstępem?
4 Bywa towarzysz, który cieszy się z radości przyjaciela,
lecz w czasie rozpaczy jest przeciwko niemu.
5 Będzie pracował z przyjacielem, by zdobyć pożywienie,
lecz w obliczu wojny pochwyci tarczę.
6 Nie zapomnij w swoim sercu o przyjacielu,
wspomnij o nim w czasach dobrobytu.
Dobrzy i źli doradcy
7 Każdy doradca wysoko ceni swoją radę,
lecz jest i taki, który radzi na swą korzyść.
8 Strzeż się usłużnego doradcy,
dowiedz się najpierw, co chce osiągnąć.
On bowiem może sam sobie doradzać,
a ciebie pozostawi na pastwę losu.
9 Powie ci: Jesteś na dobrej drodze,
a potem z dala będzie patrzył, co ci się przydarzy.
10 Nie naradzaj się z tym, który ciebie podejrzewa,
ukryj pomysł przed tymi, którzy ci zazdroszczą.
11 Nie zasięgaj żadnej rady:
u zazdrosnej żony o kobiecie,
u tchórza o wojnie,
u handlarza o transakcjach,
u kupującego o sprzedaży,
u zawistnego o wdzięczności,
u bezlitosnego o dobroczynności,
u leniwego o wszelkiej pracy,
u okresowego najemnika o zbiorach,
u powolnego sługi o mnóstwie pracy.
12 Przebywaj raczej z kimś pobożnym,
o kim wiesz, że przestrzega przykazań,
że w swoim sercu zgadza się z tobą,
a gdy się potkniesz, będzie ci szczerze współczuł.
13 Trzymaj się nade wszystko rady swojego serca,
gdyż nie masz nikogo wierniejszego.
14 Twoje wnętrze bowiem może powiedzieć ci więcej
niż siedmiu zwiadowców, którzy siedzą wysoko na czatach.
15 O to wszystko módl się do Najwyższego,
aby pokierował twoją drogę ku prawdzie.
Prawdziwa i fałszywa mądrość
16 Początkiem wszelkiego dzieła jest słowo,
a przed każdym czynem jest zastanowienie.
17 Przykładem zmienności jest serce,
można w nim wyróżnić cztery stany:
18 dobro i zło, życie i śmierć,
a tym, co panuje nad wszystkim, jest język.
19 Bywa człowiek zdolny, który wielu poucza,
a wobec samego siebie jest nieprzydatny.
20 Bywa rzekomy mędrzec znienawidzony za swe słowa
– zginie on z braku pożywienia.
21 Pan bowiem nie udzielił mu swej łaski,
dlatego brak mu jakiejkolwiek mądrości.
22 Bywa mądry według samego siebie,
a owoce jego rozumu odzwierciedlają usta.
23 Mądry człowiek naucza swój lud,
a owoce jego rozumu są godne wiary.
24 Mądry człowiek pełen jest błogosławieństw,
uznają go za szczęśliwego wszyscy, którzy na niego patrzą.
25 Życie człowieka zawiera określoną liczbę dni,
dni Izraela jednak nie da się policzyć.
26 Mędrzec zdobywa zaufanie u swojego ludu,
jego imię będzie żyć wiecznie.
Wstrzemięźliwość
27 Synu, w swoim życiu sprawdzaj samego siebie,
zobacz, co jest dla ciebie złe i tego unikaj.
28 Nie wszystko bowiem dobre jest dla wszystkich
i nie każdemu wszystko się podoba.
29 Nie bądź żądny każdej przyjemności
i nie oddawaj się obżarstwu.
30 Nadmiar jedzenia bowiem prowadzi do choroby,
a przesyt powoduje bóle żołądka.
31 Wielu umarło z powodu przejedzenia
– kto jest powściągliwy, przedłuża sobie życie.